Spel

Feb 3, 2012 by Therese Klok    1 Comment     Posted under: Film-media-pers

Mijn filmfestivalbubbel heeft elk jaar een redelijk criminologisch kleurtje. Waar andere mensen films uitzoeken op werelddeel, Tijger-nominaties of regisseur, ga ik voor thema’s als geweld, whodunnits, onderkanten van de samenleving en familiedrama’s. Ik kom al snel uit op “Play“, een Zweedse film van Ruben Ostlund waarbij in de omschrijving staat:

Met onbarmhartige precisie ontleedt Ostlund hoe een drietal jochies in Goteborg door een clubje hangjongeren van een mobieltje wordt beroofd. Doet het ertoe dat de boefjes allochtoon zijn? Of dat een en ander een reconstructie is van ware gebeurtenissen? ‘Stof tot nadenken’ is een understatement.

Controverse vs Realisme

De woorden ‘controversieel’ en ‘shockerend’ waren bij de introductie van de film door de regisseur al gevallen, dus als voormalig  jeugdanalist met taakaccent jeugd, was ik enorm nieuwsgierig. In het donker schrijf ik zo goed mogelijk aantekeningen, want voor notities maken in mijn telefoon heb ik al eerder op mijn kop gekregen. Wat zich in 2 uur tijd voor mij ontvouwd is noch controversieel, noch shockerend. Het is de treurige waarheid over wat er gebeurt als jonge jongens zich ‘vervelen’, en middels listige truucjes geld willen verdienen.  Drie jongetjes worden in een winkelcentrum aangesproken door een groepje van 5 oudere jongens en na een intimiderende tocht door Goteborg verliezen zij niet alleen hun telefoons, maar ook hun MP3-spelers, geld, portefeuille, jas, klarinet, waardigheid en jeugdige onschuld aan het groepje. Er werd de ‘grote broer’ truc gebruikt, die gaat als volgt:
“Laat me je telefoon eens zien. Die telefoon heeft mijn broer ook, hij is er vorige week van beroofd. Hij had dezelfde krassen, bewijs maar dat ie van jou is. We gaan nu deze telefoon aan mijn broer laten zien.” En vervolgens worden de slachtoffers naar een afgelegen locatie gebracht. Sommige jongens gedragen zich als ‘bad gangster’, anderen als ‘good gangster’, om de illusie te wekken aan de kant van de slachtoffers te staan. Er wordt dus eigenlijk geen geweld gebruikt, maar meer een intimiderende bravoure, waar wel degelijk dreiging van uit gaat. Het is dus een soort ‘straatroof door babbeltruc’. De beroving wordt afgewisseld met beelden uit een trein waarin een verkeerd geplaatste wieg het grootste veiligheidsrisico vormt, en de conducteurs er alles aan doen om de fout van de ‘schuldige’ te herstellen.

Verklaringen

Het meest fascinerende vond ik dat de jongetjes niet de enige zijn die zich laten overrompelen door het luidruchtige, schijtirritante, straatschofferende gedrag van de jeugdgroep. Ook het winkelpersoneel van de Stadium sportzaak durft er niks van te zeggen en een jongen in de tram geeft liever zijn koptelefoon af en laat zich bijna gewillig voor schut zetten, dan een grens te trekken of ergens anders te gaan zitten. Dit gedrag, het psychologische fenomeen door iedereen aardig gevonden te worden, mensen niet boos willen maken, en daarbij je eigen grenzen te laten overschrijden, is eigenlijk een vorm van ‘slachtofferschap uit sociale angst’, alhoewel ik niet zeker weet of deze term officieel bestaat. De jongens uit de groep maken er handig gebruik van en komen er mee weg. Het is lucratief, want de film is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van een groep 12-14 jarigen die deze truc tussen 2006 en 2008 ruim 40 keer succesvol hebben uitgevoerd.
Als vervolgens de vader van het slachtoffer, Sebbe, een van de dadertjes tegenkomt en hem confronteerd met zijn gedrag, wordt hij daar weer op aangesproken. Een vrouw durft zich  in deze wel te bemoeien en komt op voor het in haar ogen onschuldige jongetje die ‘zomaar’ door een volwassen man wordt belaagd. Alle andere getuigen, medereizigers en de koffiecounter-medewerker die gedurende de film letterlijk om hulp worden gevraagd, doen helemaal niks. Niemand grijpt in, of grijpt zelfs maar zijn telefoon om de politie te bellen. Dit fenomeen wordt ook wel het bystander effect genoemd: het gegeven dat hoe meer mensen ergens aanwezig zijn, hoe minder ze geneigd zijn om in te grijpen. De film 38 temoins (38 getuigen), ook op IFFR, gaat hier expliciet over, maar het idee is hetzelfde: Mensen zijn getuige van iets, maar grijpen niet in, want a) ze voelen zich niet verantwoordelijk (diffusion of responsibility) en b) denken dat iemand anders wel ingrijpt.

Maar is de film hierom nou zo controversieel? Nee. Ostlund legt in een interview uit waarom en hoe de film debat uitlokt:

“‘Do you hate black people?’ journalists asked me in Cannes. I want to provoke with my film, and make it hard for people to walk around it, and force them to face the problem instead. I used to answer them ‘what in my movie makes me a racist?’ and the journalists often have no answer.”

Het raakt blijkbaar een politiek gevoelig punt dat de daders gekleurd zijn (Somalisch, in de film) en de slachtoffers blank. Terwijl je het volgens Ostlund als individueel incident moet zien, van een groepje jongens die criminaliteit plegen en niet als racistisch, criminaliserend, generaliserend statement.

Terwijl ik na afloop van de screening de zaal uitloop, hoor ik twee dames voor me zeggen: “Mooi, maar wel een beetje overdreven.” “Ja, er zaten wel erg absurde stukjes in.” Ik was stomverbaasd en vond het vooral shockerend dat er blijkbaar mensen zijn die niet beseffen dat dit soort criminaliteit in het echte leven ook voorkomt. ‘Opsporing verzocht’ zit er verdorie vol mee.

Geef je mening